İşçinin Tükenişi: Kapitalistin Kâr Hırsı mı, Sermayenin Zorunluluğu mu?

Kapitalist üretim biçiminde işçilerin, uzun çalışma saatlerine zorunlu bırakılması, aşırı çalıştırılmaları, çalışma koşullarının sağlığı bozacak biçimde örgütlenmesi ve bunların sonucunda erken yaşta hayattan koparılmaları yaygın bir durumdur. Bu durum, çoğu zaman bireysel kapitalistin kâr hırsıyla, açgözlülüğüyle ve doymak bilmeyen kazanma arzusuyla açıklanmaya çalışılır. Sömürünün sınır tanımayan ve işçi yaşamını hiçe sayan bu yönü; kapitalistin kötülüğüne, hırsına ya da doymak bilmez kâr arzusuna bağlanır. Oysa sorun, tek tek kapitalistlerin bireysel hırslarından, iyi ya da kötü olmalarından, doymak bilmezliklerinden ziyade; kapitalist üretim biçiminin kendi iç işleyişinden kaynaklanmaktadır. 

Kapitalist üretim biçiminde her sermayenin varlık koşulu, sürekli olarak kendisini yeniden üretmesine bağlıdır. Bu nedenle sermayenin bütün dürtüsü, yönelimi kendisini büyütecek olan artı değere ulaşmaktır. Her bireysel sermaye, bu amaçla üretim sürecine girer; ancak bu süreçten değerlenmiş olarak çıkması, sermayenin rekabet koşullarındaki durumuna bağlıdır. Zira rekabet baskısı altında her sermaye, maliyeti düşürmek ve üretim sürecinde daha fazla artı değer çekmek zorundadır. Bu zorunluluk sermayeyi, canlı emeği daha yoğun sömürerek; kendisini büyütecek olan daha fazla artı değer yaratmaya yöneltir. Çünkü sermayenin varlığı, sürekli olarak artı değer yoluyla kendisini genişletmesine bağlıdır: “Sermaye ölü emektir, ve ancak vampir gibi canlı emeği emmekle yaşayabilir, ve ne kadar çok emek emerse, o kadar çok yaşar.” [1] 

Kapitalist Sistemde İşçinin Özgürlüğü, Nereye kadar?

Kapitalizm öncesi, kölelik ve serflik ilişkilerinin olduğu üretim biçimlerinde; köleler ve köylüler (serfler), üretim sürecine doğrudan baskı ve zor altında katılırdı. Bu toplumlarda, üretim ilişkisini belirleyen temel unsur, üreticinin köleliği ve kişisel bağımlılığıydı. Kapitalist üretim biçimine geçişle birlikte üreticiler, kölelik ve kişisel bağımlılık ilişkisinden kurtulmuş; hukuken emek güçlerinin sahibi olan “özgür” bireyler haline gelmiştir. Ne var ki bu özgürlük, geçim araçlarından yoksun olarak, emek gücünü satma zorunluluğuyla birlikte ortaya çıkmıştır.

Köleci toplumlarda köle sahipleri; bütün üretim araçlarının sahibi oldukları gibi, üretime kattıkları kölelerin de sahibiydiler. Köleler, bütün bedenleri ve emek güçleriyle birlikte; sahiplerine aittiler ve sıradan bir meta gibi alınıp satılabilirlerdi. Kendi yaşamları ve gelecekleri üzerinde hiçbir tasarruf hakkına sahip değillerdi. Köle sahibinin, denetimi ve gözetimi altında yaşamlarını sürdürür, üretim sürecine diğer üretim araçlarının bir uzantısı olarak katılırlardı. Herhangi bir üretim aracından farkları yoktu. Zaten insan olarak da görülmezlerdi. Öyle ki Antik Roma’da onları, diğer üretim araçlarından ayırmak için “konuşan” alet olarak tanımlanmışlardı.

Emek Gücü Metasının Değeri

Konuya giriş olarak, metadan söz etmek yararlı olacaktır. Meta, yararlılığı olan ve değişim amacıyla üretilen bir emek ürünüdür. Kendisinde taşıdığı özellikleriyle, insan ihtiyacını gideren yararlı bir nesnedir. Bu yönüyle meta, bir ihtiyacı karşılama özelliği olan kullanım değerine sahiptir. Her yararlı nesne, kullanım değeri bakımından bir matadır.

Diğer yandan metalar, birbirleriyle belirli oranlarda değiştirilebilirler. Bu yönüyle de meta, aynı zamanda değişim değeri özelliğine sahiptir. Yani meta, hem kullanım hem de değişim değerine sahiptir. Metaların birbirleriyle değiştirilebilir olmalarını sağlayan unsur, hepsinin de emek ürünü olmalarıdır. Her biri, belirli miktarda emek içerirler ve bu ortak emek, onları birbirleriyle değiştirilebilir kılar. Üreticiler metaları, değişim sürecinde birbirleriyle eşitlediklerinde; aslında metalarda maddeleşmiş olan emeği eşitlerler.