“Köle Tüccarı” Metaforundan Günümüze Çocuk Emeği Sömürüsünün Sürekliliği

 “Artık o bir köle tüccarı olmuştur” sözü, Karl Marx’ın kullandığı metaforik bir anlatımdır.

Bu ifade, makinelerin üretime girmesiyle birlikte; kadınların ve çocukların kitleler halinde üretim sürecine çekildiği tarihsel döneme işaret ediyor. Söz konusu bu dönem, makinelerin kapitalist kullanımının üretim süreçlerinde yaygınlaşmasıyla şekillenmiştir.

Üretimin makineleşmesi, yetişkin erkek işçinin bedensel gücüne olan ihtiyacı azaltmış; üretimi görece daha kolay kılmıştır. Böylece, daha az bedensel güç gerektiren işlerde kadın ve çocuk işçiliğine alan açılmıştır. Kadınlar ve çocuklar, kitlesel olarak açılan bu alanı doldurmuştur. Bu durum, üretim sürecindeki emek gücünün bileşimini, önemli ölçüde dönüştürmüştür.

Bu dönüşmenin en belirgin sonuçlarından birisi, yetişkin erkek işçinin; emek gücü değerinde ortaya çıkan değişmedir. Kadın ve çocukların üretim sürecine katılmasıyla birlikte; yetişkin işçinin bireysel emek gücünün değeri, aile içerisinde bölünerek fiilen düşürülmüştür. Değerdeki bu düşme, işçinin emek gücü değerinin parasal karşılığı olan; ücretinin de düşmesi anlamına gelir. Zira ücret, emek gücü değerinin fiyatı olarak; belirli miktarda paradır. Önceden işçinin aldığı ücret, kendisinin ve ailesinin ihtiyaçlarını karşılamaya yeterken; artık bu ihtiyaçlar, bütün ailenin ücretiyle ancak karşılanabilir duruma gelmiştir. Böylece ailenin ihtiyaçlarını karşılamak için bütün aile bireylerinin çalışması zorunlu hale gelmiştir. Bu zorunluluk yetişkin işçiyi, yalnızca kendi emek gücünü değil, çocuklarının emek gücünü de satmak zorunda bırakmıştır. Böylece yetişkin işçi, kendi çocuklarının emek gücünü emek pazarına sunan bir satıcı haline gelmiştir. Marx işte bu durumu, metaforik olarak “köle tüccarlığı” benzetmesiyle ifade etmiştir: “Artık o bir köle tüccarı olmuştur.” 

Kuralsız Sermaye, Emek Yağması

İnsana özgü olan emek süreci, insanın toplumu ve kendisini yeniden ürettiği bir süreçtir. Emek süreci, özünde yaratıcı bir süreçtir. İnsan bu süreçte beceri ve yeteneklerini, kendi ürettiği üründe somutlar. Bu yolla kişiliğini nesneleştirerek; kendisini gerçekleştirir. Bu nedenle emek harcamak, üretmek; özünde insana haz veren, onu doyuma ulaştıran yaratıcı bir faaliyettir.

Ne var ki sınıflı toplumlarla birlikte emek süreci, yaratıcı özünden koparak; emek sömürüsünün konusu haline gelmiştir. Böylece insana haz veren emek süreci, acı veren bir süreç haline dönüşmüştür. Kapitalist üretim biçimi ise bu dönüşümü daha da derinleştirerek genişletmiştir. İnsanın üretebilme potansiyeli olan emek gücünü metalaştırarak; insanı kendi emeğine yabancılaştırmış, emek sürecini insana acı veren bir zulüm süreci haline dönüştürmüştür.

Bu süreçte insanın toplumu ve kendisini yeniden ürettiği emek, sermayenin kontrol ve denetiminde acımasızca sömürülmektedir. Emeğin sömürüsü üzerinden büyüyen sermaye, sermayeler arası rekabetçi ortamda; daha düşük maliyet ve daha fazla kâra ulaşabilmek için kuralsızlaşmakta hiçbir sakınca görmemektedir. Emek üzerindeki egemenliğini giderek artırırken, emek gücünü hoyratça tüketmekte; kural tanımaksızın emek yağmasına yol açmaktadır.

İşgünü Mücadelesinin Simgesi: 1 Mayıs

1 Mayıs, işçi sınıfının sermayenin dizginsiz sömürüsüne karşı; normal işgünü mücadelesinin tarihsel bir simgesidir. İşçilerin, insanca çalışma ve yaşama talebi etrafında birleşerek, sermayeye karşı bir sınıf olarak duruşunu ifade eder.

Sermayenin dizginsiz sömürüsü, kapitalist üretim biçiminin zorunlu bir sonucudur. Zira kapitalist toplumda üretim, sermayenin kendini büyütme ihtiyacı doğrultusunda, sermayeler arası rekabet temelinde yürür. Bu rekabet, artı değeri elde etme ve artırma rekabetidir. Bu rekabet süreci, sermaye için adeta bir varlık-yokluk sorunudur. Rekabet sürecinde yeterli artı değeri elde edemeyen, kendini yeniden üretemeyen sermaye; yok olma sorunuyla karşı karşıya kalır. Zira sermayenin varlığı ve sürekliliği; artı değer için doğrudan emek sömürüsüne ve sömürüyü artırabilme gücüne bağlıdır. Marx’ın ifadesiyle, “sermaye ölü emektir ve ancak vampir gibi canlı emeği emmekle yaşayabilir ve ne kadar çok emek emerse, o kadar çok yaşar.”(1)

Çocuk İşçiliği, Kapitalistin Maliyetinden Tasarruf

Çocuk işçiliği, kapitalistin üretim maliyetinden tasarruftur. Maliyetten tasarruf kapitaliste, artı değerin bir biçimi olan kâra giden yolda rekabet gücü kazandırır. Bu durum, kapitalist üretim biçiminde; çocuk işçiliğine alan açıyor. Sermaye için çocuk emeğini vazgeçilmez kılıyor.

Kapitalist üretim biçiminde maliyet, kapitalistin üretim için yatırdığı sermaye harcamalarıdır. Bu harcamalar, üretimin koşullarına, üretim araçlarına ve emek gücüne para biçiminde yatırılan harcamalardır. Kapitalist bu üretim harcamalarından tasarrufa yöneldiğinde, üretim maliyetinden tasarruf etmiş olur. Üretim maliyetinden tasarruf kapitalistlere, üretim alanındaki rakipleri karşısında rekabet gücü sağlar.

Kapitalist üretim biçimi, maliyeti düşürme olanağını; üretimin makineleşmesinde bulur. Makineleşme, bir yandan emek üretkenliğini artırarak maliyeti düşürürken; diğer yandan da, işçilerin üretim sürecindeki bileşimini değiştirerek; emek gücü üzerinden maliyeti düşürme olanağı yaratır. Emek gücü üzerinden maliyeti düşürme olanağı, üretim sürecine koşulan emeğin niteliğinde ve genişliğinde değişim yaratılmasıyla ortaya çıkar.

Toplum Yararına Değil, Sermaye için Üretim

“Bir toplum nasıl tüketmekten vazgeçemezse, üretmekten de vazgeçemez.” (1)

Toplumsal üretim, bütün toplumlar için zorunlu olan bir eylemdir. Her toplum, toplumsal biçimi ne olursa olsun; varlığını korumak ve süreğenliğini sağlamak için üretim yapmak zorundadır. Toplumların üretim süreci, bir üretim ilişkisini ifade eder. Sınıfsız toplumlarda toplumsal üretim, sömürüye dayalı olmayan bir üretim ilişkisiyle gerçekleşirken; sınıflı toplumlarda sömürüye dayalı olarak gerçekleşir. Kapitalizm öncesi sınıflı toplumlarda toplumsal üretim, köle - köle sahibi, feodal bey – köylü (serf) arasındaki kölelik ve serflik ilişkisiyle gerçekleşirken, kapitalist toplumda, ücretli işçi ve kapitalist arasındaki sermaye ilişkisiyle gerçekleşir. Sermaye ilişkisiyle toplumsal üretim, bütün sınıflı toplumlarda olduğu gibi toplum yararını değil, egemen sınıfların yararını önceler. Kapitalist toplumda da toplumsal üretim, sermayenin üretimi ve yeniden üretimi yoluyla; sermaye sahiplerinin yararını önceler. Dolayısıyla kapitalist üretim süreci, egemen sınıf olan kapitalist sınıf lehine bir sömürü sürecidir.

Sermayenin Güzü, Çocuk Emeğinde!

Kapitalist sistemin başlangıç döneminden itibaren, ailedeki çocuk çalışması yerini çocuk işçiliğine bırakmış; çocuk emeği, sermayenin değerlenmesinde yaygın olarak kullanılmıştır. Teknolojinin gelişmesi işi kolay kıldıkça; hünerli ve adale gücüne ihtiyaç azaldıkça çocuklar, akın akın sömürü alanları olan fabrikalara, imalathanelere çekilmiştir. Beş yaşına kadar inen çocuk işçiliğiyle, açık havada, okulda olması gereken çocuklar, dört duvar arasında 16 saate varan fiziksel, sosyal ve psikolojik yıkıma maruz kalmış; küçük bedenler, acımasızca tahrip edilmiştir.

Çocuk emeği üzerinden bu acımasız sömürüye; bir düzen verme ve belirli kurallara bağlama çabaları sürgit devam etmiştir. Bu yönde fabrika yasaları çıkarılmış, çalışma yaşının ve yaşa göre çalışma zamanlarının düzenlenmesi çabasına girilmiş; çocuk işçiliğinin yasaklanması mücadeleleri verilmiştir.