Kapitalist Toplumda Ücretin Özü

İşçi, her hangi bir işletmede, belirli aralıklarla (gün, hafta, ay) çalışarak belirli miktarda aldığı para ücretidir. Bu ücret, belirli bir işin yapılmasının ya da belirli bir süre çalışmanın karşılığı olarak görünür.

Varsayalım ki işgünü 8 saattir ve bu çalışma süresinin karşılığı 100 liradır. Bu durumda işçi, 8 saat çalışır ve çalışmasının sonunda 100 lirayı ücret olarak alır. Bu ilişkide ücret, işçinin 8 saatlik çalışmasının yani emeğinin karşılığı olarak görünür. Dahası, işçi 8 saatlik çalışmasının karşılığını eksiksiz olarak almış gibi bir görüngü ortaya çıkar. Öte yandan emek, adeta bir meta gibi görünür; ücret de, bu metanın karşılığıymış izlenimi yaratır. Görünürde olan bu ilişkide, artı emeğin bir biçimi olan artı değer, yani işçinin ödenmeyen emeği görünmez. Böylece ödenen emek ile ödenmeyen emek arasındaki ayrım ortadan kalkar. Öyle ki, ödenmeyen emek de ödenmiş gibi görünür.

Emek Gücü Metasının Değeri

Konuya giriş olarak, metadan söz etmek yararlı olacaktır. Meta, yararlılığı olan ve değişim amacıyla üretilen bir emek ürünüdür. Kendisinde taşıdığı özellikleriyle, insan ihtiyacını gideren yararlı bir nesnedir. Bu yönüyle meta, bir ihtiyacı karşılama özelliği olan kullanım değerine sahiptir. Her yararlı nesne, kullanım değeri bakımından bir matadır.

Diğer yandan metalar, birbirleriyle belirli oranlarda değiştirilebilirler. Bu yönüyle de meta, aynı zamanda değişim değeri özelliğine sahiptir. Yani meta, hem kullanım hem de değişim değerine sahiptir. Metaların birbirleriyle değiştirilebilir olmalarını sağlayan unsur, hepsinin de emek ürünü olmalarıdır. Her biri, belirli miktarda emek içerirler ve bu ortak emek, onları birbirleriyle değiştirilebilir kılar. Üreticiler metaları, değişim sürecinde birbirleriyle eşitlediklerinde; aslında metalarda maddeleşmiş olan emeği eşitlerler. 

Sınıflı Toplumlarda Sömürü Biçimleri

İnsan da diğer canlı varlıklar gibi varlığını korumak ve yaşamını sürdürebilmek için çeşitli nesnelere ihtiyaç duyar. Ancak ihtiyaçlarını giderecek nesneleri, doğada her zaman hazır bulamaz. Bu nedenle ihtiyaçlarını, doğadaki nesnelere etkide bulunarak üretir. Üretim, insanın doğayla olan etkileşimini, yani ilişkisini ifade eder. İnsan doğayla kurduğu bu üretim ilişkisini, emek aracılığıyla gerçekleştirir. Emek, tüm canlılar içerisinde yalnızca insana özgüdür. İnsan emek sayesinde, doğa nesnelerini kendi ihtiyaçları doğrultusunda dönüştürür; üretir ve yeniden üretir. Üretim faaliyetini, diğer insanlardan yalıtılmış olarak değil, onlarla toplumsal ilişki içerisinde, onlarla birlikte gerçekleştir.

Birinci Kuşak Marksistlerde Emperyalizm

“Neoliberalizm”, “küreselleşme”, “Yeni Dünya Düzeni” gibi kavramlar, birçok olguyu açıklama iddiasını taşımakla birlikte; aynı zamanda emperyalizmin aşıldığını ima eden kavramlardır.  Benzer biçimde “Yeniden Marx”, “Yeniden Marksizm”, “Marx geri döndü” gibi söylemler de farklı bir açıdan, emperyalizmin artık aşıldığını ima ediyor. Michael Hardt ve Antonio Negri ise açıkça emperyalizm yerine, “imparatorluk” kavramını ikame ederek, “Küreselleşme emperyalizmin sonudur” yaklaşımıyla bu  aşılmayı temellendirmeye çalışırlar. 

Emperyalizmin, yalnızca bir kavram olarak değil ama, pratikte de aşıldığı ileri sürülmüş ya da böyle düşünülmesi sağlanmak istenmiştir. Dünya’nın yaşadığı tüm sorunların sorumluluğu emperyalizme yüklenerek; kapitalizm aklanmak ve meşrulaştırılmak istenmiştir. Bugün emperyalizmi günah keçisine dönüştürüp, tarihin çöplüğüne atılması gerektiğini savunanlar; bilincinde olsun ya da olmasınlar, kapitalizmi tarihler üstü bir sistem olarak sunmaktadırlar.  Bunun anlamı çok açık: Kapitalizm tüm arızlarına karşın tarihsellikten uzak, geçici olmayan ve ölümsüzlüğe yazgılı bir sistemdir. Her zaman da var olacaktır. 

Sınıflar

Kapital üçüncü cildi Marx’ın sınıfları ele aldığı bu bölümle bitmektedir.

Gelir kaynakları ücret, kâr, toprak rantı olan; emek gücü sahipleri, sermaye sahipleri kapitalist toplumun üç büyük sınıfıdır. Modern toplumun en klasik biçimi İngiltere’de dahi sınıflardaki tabakalaşma bu saf haliyle görünmez. Burada bile orta tabakalar sınır çizgisini silikleştirmiştir. Ama kapitalist gelişme giderek çizgileri belirgin hale getirmektedir.

Bir sınıfı oluşturan şey nedir? Bu sorunun yanıtı, başka sorunun yanıtından çıkar. Ücretli emekçi, kapitalist ve toprak sahiplerini sınıf haline getiren şey nedir?

İlk bakışta diyor Marx, gelir ve gelir kaynakları özdeşliğidir. Ne var ki diye devam ediyor. Bu görüş açısından tabipler, ve devlet memurlarının , iki farklı toplumsal gruba ait oldukları, bu grup üyeleri gelirlerini, aynı kaynaktan aldıkları için iki sınıf oluşturmaları gerekir. Aynı şeyin emekçileri, kapitalistleri, toprak sahiplerini sonsuz türde statü gruplarına parçalaması için geçerli olmalıdır.

   

  “ [Elyazması burada kalıyor.] ”K-3-776

Bölüşüm İlişkileri ve Üretim İlişkileri

Marx bu bölümde üretim ve bölüşüm ilişkilerinin tarihsel ve geçici olduğunu ve aynı zamanda birbirlerine bağımlılığını ortaya koyuyor.

Yıllık yeni eklenen emek tarafından, yeni eklenen değer; toplam üründen çekip ayrılabilen ve gelirin üç farklı biçimine giren değer olarak üç kısma ayrılır. Bu biçimler, yeni üretilmiş bu değerin bir kısmının emek gücü sahibine, bir kısmının sermaye sahibine, bir kısmını da toprak mülkiyeti sahibine ait olduğunu, ya da onların payına düştüğünü ifade eder. “Öyleyse bunlar, bölüşüm ilişkileri ya da biçimleridirler.”K-3-769 Demek ki, ücret, kâr ve rant bir bölüşüm ilişkisi biçimidir. 

Bu bölüşüm ilişkileri, yaygın bir görüş açısından, doğal ilişkiler şeklinde, her türlü toplumsal ilişkiler niteliğinden bağımsız olarak, insan üretim yasalarından doğar görünür. Ayrıca, kapitalizm öncesi biçimlerin, farklı bölüşüm biçimleri yadsınamaz lakin gelişmemiş, yetkinleşmemiş, henüz saf haline kavuşmamış ve doğal bölüşüm ilişkilerinin farklı görünüm almış biçimleri olarak yorumlanırlar.

Marx’a göre bu anlayışın tek doğru yanı, herhangi bir toplumsal üretimde,  üretilen emeğin ürünün; üretken biçimde tüketilen kısmı dışında, bireysel olarak tüketilen kısmı ile toplumun ihtiyacını karşılayacak artı bir kısmı olacaktır. Yani bireysel ihtiyacın dışında toplumun diğer ihtiyacı için gerekli emekten fazlası üretilecektir. “Ne var ki” diyor Marx, “biraz gelişmiş ve eleştirici bir zeka, bölüşüm ilişkilerinin tarih içerisinde gelişim niteliğini kabul eder”K-3-770 Oysa, onlar üretim ilişkilerinin değişmeyen niteliğine inatla sarılırlar.