Ücret Gaspının Maddi Temeli

Ücret gaspı, kapitalistin sözleşmeyi hiçe sayarak, işçiyi emek gücünün karşılığından yoksun bırakmasının en açık ve doğrudan görünümüdür. İşçi, sözleşme gereği emek gücünü belirli bir süreliğine, ücret karşılığında kapitaliste satar. Satıştan sonra üretim alanında çalışarak, üretim süreci boyunca kapitalist için üretir. Bu çalışmanın karşılığında, sözleşmeyle belirlenmiş olan ücret alma hakkı doğar. Ne var ki kapitalist, sözleşme gereği ödemesi gereken ücreti zamanında ödemez, eksik öder ya da hiç ödemez. Böylece ücret gaspı gerçekleşir.

Bu durum, ilk bakışta yalnızca basit bir sözleşme ihlali olarak görünür. Ücret gaspının sözleşmeye aykırı bir davranış olması, olgunun görünen ve hukuki yönünü oluşturur. Ancak bunun arkasında, kapitalistin ücret gasp etmesine olanak tanıyan maddi bir temel bulunur. Bu maddi temel, işçi ile kapitalist arasındaki emek gücünün alım satımına dayanan ilişkide bulunur.

Bu ilişkide işçi, emek gücünün kullanım hakkını belirli bir süreliğine kapitaliste satar. Bu satış, belirli bir ücret karşılığında; sözleşmeye dayalı olarak gerçekleşir. Emek gücünün satışıyla, ücretin ödenmesi aynı anda gerçekleşmez. İşçi emek gücünü sattıktan sonra çalışır, emek harcar ve kapitalist için üretir. Ücret ise bu çalışmanın ardından ödenir. Başka bir deyişle, emek gücünün satışıyla; ücretin ödenmesi arasında koca bir üretim süreci vardır. Emek gücünün satışıyla ücretin ödenmesi arasındaki bu zaman farkı; kapitaliste, ücret üzerinde fiilî bir kontrol olanağı sağlar.

Bu zaman farkının işçi açısından somut sonucu, ücretini almadan önce emek gücünü kapitaliste kullandırıyor olmasıdır. İşçi, sözleşmede kararlaştırılan süre boyunca; emek gücünü, kapitalistin kullanımına sunar. Emek gücü tüketilirken, emek harcanır ve üretim gerçekleşir. Çalışma tamamlanıp üretim gerçekleştikten sonra da işçinin ücreti ödenir. Marx bu durumu şöyle ifade ediyor: “… her zaman, emek gücünün kullanım değeri kapitaliste avans olarak verilir; emekçi henüz karşılığını almadığı emek gücünün satın alıcısı tarafından tüketilmesine izin vermekte ve her yerde kapitaliste kredi açmaktadır.”[1] İşçi, emek gücünü önce kapitalistin kullanımına sunmakta, ücretini ise emek gücü kullanıldıktan sonra almaktadır.

Satış ile ücretin ödenmesi arasındaki bu zaman farkı, ücret gaspı için maddi bir olanak yaratır. Üretim gerçekleştikten sonra kapitalist, sözleşmeye aykırı davranarak ücreti geciktirebilir, eksik ödeyebilir ya da hiç ödemeyebilir. Böylece kapitalist, işçinin gerçekleştirmiş olduğu çalışmanın karşılığını elinde tutabilir. Ücret gaspının özgünlüğü tam da burada ortaya çıkar: Kapitalist, işçinin henüz gerçekleştirmediği bir emeğe değil, çalışmasının karşılığı olarak kendisine ödenmesi gereken ücrete el koymaktadır.

Bu maddi olanak, üretim maliyetini düşürme zorunluluğuyla birleştiğinde; ücret gaspı eğilimini daha da güçlendirir. Ücret, kapitalistin üretim maliyetine girer. Bu nedenle kapitalist, kârını artırmak için ücreti olabildiğince düşürme eğilimindedir. Kapitalistin bu eğiliminin en uç noktası, ücret maliyetini sıfırlamaktır. Ne var ki emek ile sermaye arasındaki sömürü ilişkisi sürdüğü sürece; bunun gerçekleşmesi fiilen olanaksızdır. Kapitalistin bu yöndeki eğilimi, özellikle işsizliğin yoğun, esnek ve güvencesiz çalışmanın yaygın olduğu koşullarda daha güçlü biçimde ortaya çıkar. Sınıf mücadelesinin geri çekildiği, örgütsüzlüğün yaygınlaştığı ve hukuki denetimin yetersiz olduğu koşullarda ise kapitalistin ücret üzerindeki baskısı daha da artar. Ücret gaspı eğilimi güçlenir.

Kuşkusuz işçi açısından ücret gaspı bir yıkımdır; yaşamsal varlığına yönelen doğrudan bir tehdittir. Çünkü ücret, işçinin emek gücünü yeniden üretebilmesinin maddi koşuludur. İşçi, çalışma sürecinde harcadığı bedensel ve zihinsel gücü yeniden kazanmak ve ertesi gün yeniden çalışabilir duruma gelmek zorundadır. Bunun için beslenme, barınma, giyinme ve diğer temel ihtiyaçlarını karşılayabilmesi gerekir. Bu ihtiyaçları karşılamanın temel aracı ise ücrettir. Ücret ödenmediğinde işçi, kendi varlığında bulunan emek gücünü yeniden üretemez. Ücret gaspı süreklilik kazandığında ise, işçinin yaşamsal varlığını sürdürmesi giderek olanaksızlaşır.

Ücret gaspı çoğu zaman, kapitalistin yaşadığı ekonomik sıkıntılar, nakit akışındaki bozulmalar ya da ödeme güçlükleri üzerinden gerekçelendirilmeye çalışılır. Ancak bu tür gerekçelendirmeler yetersizdir. Çünkü kapitalist, işlerin iyi gittiği, ödeme gücüne sahip olduğu ve kârlılığını artırdığı koşullarda da ücret gaspına başvurabilir. Kapitalistin bu tür gerekçelerle, sözleşmeden doğan yükümlülüğünü yerine getirmemesi; elbette somut bir hak ihlalidir. Ancak ücret gaspını yalnızca kapitalistin ekonomik durumuyla açıklamak, gaspı olanaklı kılan maddi temeli gözden kaçırır.

Burada, ücretin kaynağına ilişkin bir parantez açmak yerinde olur: İşçi, üretim sürecinde yalnızca artı değeri değil, emek gücünün değerini de yeniden üretir. Başka bir deyişle işçi, ücret olarak alacağı değeri, ücret kendisine ödenmeden önce üretim sürecinde yaratır. Kapitalist ise işçinin ürettiği bu değerin para biçimini, daha sonra ücret olarak öder. Marx bu ilişkiyi açık biçimde ortaya koyar: “Emek gücü, işçiye ödenecek eş değeri, kapitalist henüz bunu para biçiminde ödememişken, meta biçiminde sağlamıştır. Demek ki kapitalistin işçiye ödeme yapmak için kullandığı ödeme fonunu işçinin kendisi yaratır.” ^[2] Dolayısıyla ücret, kapitalistin işçiye sunduğu bir lütuf ya da kendi servetinden azaltarak yaptığı bir ödeme değildir. Ücret, işçinin emek gücünün değerinin para biçimindeki ifadesidir. İşçi, ücretin karşılığı olan değeri üretim sürecinde üretmiş; kapitalist ise bu değerin para biçimini daha sonra ücret olarak ödemiştir. Kapitalistin sözleşmeye dayalı yükümlülüğü, işçinin daha önce yarattığı ve hukuken kazanılmış bir hak olan ücreti zamanında ödemektir.

Ücret gaspı, kapitalistin tam da bu yükümlülüğü yerine getirmemesiyle ortaya çıkar. Kapitalist, işçinin emek gücünün karşılığı olan ücreti geciktirir, ödemez ya da eksik öder. Böylece üretim sürecinde ortaya çıkan artı-değere el koymasından farklı olarak, işçinin emek gücünün değerinin para biçimindeki karşılığını da kendi tasarrufunda tutar. Dolayısıyla ücret gaspı, yalnızca ödemenin gecikmesi ya da yapılmaması değil, işçinin üretim sürecinde yarattığı ve sözleşme gereği kendisine ödenmesi gereken değerin; kapitalist tarafından haksız biçimde alıkonulmasıdır.

Bu noktada, artı değer ile ücret gaspı arasındaki farka da değinmek gerekir. Her ikisinde de kapitalistin, işçinin yarattığı değere el koyması söz konusudur. Ancak el koymanın niteliği ve gerçekleştiği ilişki farklıdır. Artı değer, işçinin emek gücünün değerini yeniden üretmek için gerekli olandan daha fazla değer yaratması ve bu fazla değere kapitalistin el koymasıdır. Ücret gaspı ise işçinin emek gücünün değerinin para biçimindeki karşılığının, kapitalistin sözleşmeden doğan ödeme yükümlülüğünü yerine getirmemesi yoluyla alıkonulmasıdır. İlki, kapitalist üretim ilişkisinin işleyişinden doğan bir sömürü biçimidir. Mevcut hukuk düzeni içinde sözleşme ilişkisi çerçevesinde meşrudur ve meşru kabul edilir. İkincisi ise kapitalistin, aynı sözleşmeden doğan yükümlülüğünü ihlal etmesiyle ortaya çıkan bir gasp biçimidir.

Yalnızca bu da değildir. Ücret gaspı aynı zamanda işçinin yaşamını sürdürmesinin maddi koşullarına yönelik doğrudan bir saldırıdır. Kapitalist, bilincinde olsun ya da olmasın, ücret gaspıyla işçinin yaşamını sürdürme koşullarını ortadan kaldırmaya yönelmiş olur. Çünkü ücret gasp edildiğinde işçi, beslenme, barınma, giyinme ve diğer temel ihtiyaçlarını karşılayamaz; varlığından ayrı tutamayacağımız emek gücünü yeniden üretemez. Bu nedenle ücret gaspı, yalnızca ücretin ödenmemesi değil; işçinin yaşamını sürdürebilmesinin maddi koşullarının da gasp edilmesidir.

 

---

[1] Karl Marx, Kapital Cilt I, Sol Yayınları, s. 189.

[2] Karl Marx, Kapital Cilt II, Yordam Yayınları, s. 365.