“Emeğin Payı” Söyleminin Ötesinde: Kapitalist Üretim İlişkileri

Ekonomi alanında sıkça kullanılan söylemlerden biri “emeğin milli gelirden aldığı pay azalıyor” söylemidir. Bu ifade, işçilerin ücret biçimindeki gelirlerinin gerilemesini ve sermaye kesiminin toplam gelirden aldığı payın artmasını anlatmak için kullanılır. İşçinin yaşam koşullarının kötüleşmesi, adaletsiz bir bölüşüm ilişkisine bağlanır. Ne var ki bu yaklaşım, işçinin yaşam koşullarının kötüleşmesinin kaynağını, yalnızca gelir dağılımındaki paylaşım ilişkisinde gören bir yaklaşımdır. Oysa kapitalist toplumda işçi ile kapitalist arasında; yaratılmış değer üzerinden basit bir paylaşım ilişkisi söz konusu değildir. 

“Emeğin payı”, ilk bakışta uygun ve açıklayıcı bir söylem gibi görünür. Sanki toplumda, gönüllülük temelinde birlikte üretilen bir toplam değer vardır. Bu değer, işçilerle kapitalistler ve toplumun diğer kesimleri arasında bölüşülmektedir. Bu bölüşüm ilişkisi içerisinde de, işçinin aldığı pay giderek azalırken, kapitalistin aldığı pay ise giderek artmaktadır. Bu minvalde bölüşüm ilişkileri üzerinden kurulan yaklaşım; işçinin yaşam koşullarının kötüleşmesi sorununun özünü gölgede bırakmaktadır. Oysa sorunun özü, yaratılan değerin nasıl bölüşüldüğünden ziyade, bu değerin hangi toplumsal ilişkiler çerçevesinde üretildiğidir.

İşçinin Tükenişi: Kapitalistin Kâr Hırsı mı, Sermayenin Zorunluluğu mu?

Kapitalist üretim biçiminde işçilerin, uzun çalışma saatlerine zorunlu bırakılması, aşırı çalıştırılmaları, çalışma koşullarının sağlığı bozacak biçimde örgütlenmesi ve bunların sonucunda erken yaşta hayattan koparılmaları yaygın bir durumdur. Bu durum, çoğu zaman bireysel kapitalistin kâr hırsıyla, açgözlülüğüyle ve doymak bilmeyen kazanma arzusuyla açıklanmaya çalışılır. Sömürünün sınır tanımayan ve işçi yaşamını hiçe sayan bu yönü; kapitalistin kötülüğüne, hırsına ya da doymak bilmez kâr arzusuna bağlanır. Oysa sorun, tek tek kapitalistlerin bireysel hırslarından, iyi ya da kötü olmalarından, doymak bilmezliklerinden ziyade; kapitalist üretim biçiminin kendi iç işleyişinden kaynaklanmaktadır. 

Kapitalist üretim biçiminde her sermayenin varlık koşulu, sürekli olarak kendisini yeniden üretmesine bağlıdır. Bu nedenle sermayenin bütün dürtüsü, yönelimi kendisini büyütecek olan artı değere ulaşmaktır. Her bireysel sermaye, bu amaçla üretim sürecine girer; ancak bu süreçten değerlenmiş olarak çıkması, sermayenin rekabet koşullarındaki durumuna bağlıdır. Zira rekabet baskısı altında her sermaye, maliyeti düşürmek ve üretim sürecinde daha fazla artı değer çekmek zorundadır. Bu zorunluluk sermayeyi, canlı emeği daha yoğun sömürerek; kendisini büyütecek olan daha fazla artı değer yaratmaya yöneltir. Çünkü sermayenin varlığı, sürekli olarak artı değer yoluyla kendisini genişletmesine bağlıdır: “Sermaye ölü emektir, ve ancak vampir gibi canlı emeği emmekle yaşayabilir, ve ne kadar çok emek emerse, o kadar çok yaşar.” [1]